سواد اطلاعاتی - مقاله دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی

سواد اطلاعاتی[1] . سواد اطلاعاتی مفهومی است که در نتیجه تحولات و تغییرات سریع در فناوری‌های اطلاعاتی پیدا شده است. به مهارت‌هایی که فرد به‌منظور ادامه حیات در جامعه اطلاعاتی به آنها نیازمند است، سواد اطلاعاتی گفته می‌شود (:7 75).

تعبیر سواد اطلاعاتی را نخستین بار پل ژوکروفسکی[2] به‌کار برد. وی در طرح پیشنهادی خود به کمیسیون ملی علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی (ان.سی.ال.آی.اس.)[3] ایالات متحده در 1974، به تبیین اهداف دستیابی به سواد اطلاعاتی پرداخت. او کسی را دارای سواد اطلاعاتی می‌داند که برای استفاده از منابع اطلاعاتی آموزش دیده باشد و بتواند با استفاده از اطلاعات مسائل خود را حل کند (:4 309ـ310).

لی بورچینال[4] در 1976 سواد اطلاعاتی را مهارتِ یافتن و استفاده از اطلاعات برای حل مشکلات و تصمیم‌گیری مؤثر و کارآمد دانست. در تعریف بورچینال، سواد اطلاعاتی به سه مهارت مربوط شده است: یافتن، حل مشکلات، و تصمیم‌گیری. وی نیز همچون ژوکروفسکی بر مهارت حل مسئله تأکید کرده است (:3 230؛ :4 310).

رابرت تیلر در 1979، سواد اطلاعاتی را توانایی حل مشکلات با استفاده از منابع اطلاعاتی دانست. از نظر او شناخت منابع و محل آنها برای پاسخ به سؤال، اصل اساسی سواد اطلاعاتی است.

در دهه 1980 عنصر فناوری نیز وارد تعریف سواد اطلاعاتی شد. انجمن صنعت اطلاعات[5] در 1952 اعلام کرد سواد اطلاعاتی دانشی است که به فرد کمک می‌کند تا بداند چگونه و کجا برای رسیدن به منابع دانش از فناوری اطلاعاتی استفاده کند. در همین دهه، ویلیام دمو تحت تأثیر نوآوری‌های فناوری در پردازش، ذخیره‌سازی، بازیابی، و انتقال اطلاعات تعریف جدیدی از سواد اطلاعاتی ارائه کرد: سواد اطلاعاتی مهارت و دانش دسترسی مؤثر به اطلاعات و ارزیابی آن هنگام نیاز است. به نظر او سواد اطلاعاتی با شیوه تفکر رابطه مستقیمی دارد. پشتکار، توجه به جزئیات، و دقت در پذیرش عقاید منتشر شده صفاتی هستند که به پرورش این مهارت کمک می‌کنند.

در تعاریف دیگری که در دهه 1980 ارائه شد، سواد اطلاعاتی به‌عنوان سواد در جامعه اطلاعاتی مورد توجه قرار گرفت. برای مثال کارول کولتاو[6] در 1987 گفت: سواد اطلاعاتی و سواد کارکردی (توانایی خواندن و استفاده از اطلاعات در زندگی روزمره، تشخیص نیاز اطلاعاتی، جست‌وجوی اطلاعات برای تصمیم‌گیری آگاهانه) بسیار به یکدیگر نزدیکند. لازمه سواد اطلاعاتی، توانایی کنترل اطلاعات تولید شده توسط رایانه‌ها و رسانه‌های ارتباط جمعی است. تحولات اجتماعی و فناورانه نیازمند مهارت و دانش جدید است.

جان اولسن و بیل کونز معتقدند سواد اطلاعاتی درک نقش و قدرت اطلاعات، توانایی یافتن، استخراج، و استفاده از اطلاعات در تصمیم‌گیری‌ها توسط فرد است. همچنین توانایی تولید و دستکاری اطلاعات با استفاده از فرایندهای الکترونیکی، مهارت‌هایی هستند که جزء مهارت‌های سواد اطلاعاتی محسوب می‌شوند. به‌طور خلاصه، "سواد اطلاعاتی گسترش مفهوم سواد سنتی در پاسخ به جامعه‌ای است که ما در آن زندگی می‌کنیم".

در نیمه دوم دهه هشتاد میلادی، کتابداران کتابخانه‌های دانشگاهی از اصطلاح سواد اطلاعاتی به‌جای سواد کتابخانه‌ای[7] استفاده کردند و برنامه‌های آموزش استفاده‌کنندگان از کتابخانه‌ها کم‌کم جای خود را به برنامه‌های ارتقای سواد اطلاعاتی داد.

در پایان دهه 1980، نقش مهارت‌های کتابخانه‌ای در آموزش تفکر نقاد وارد برنامه‌های آموزش استفاده‌کنندگان شد. در پایان این دهه دو کتاب درباره نقش کتابخانه در آموزش مهارت‌های سواد اطلاعاتی منتشر شد. کتاب اول، نوشته پاتریشیا بریویک و ای. گوردون جی[8] ، بر نقش کتابخانه‌ها در پیشرفت آموزش عالی تأکید داشت؛ و کتاب دوم گزارش انجمن کتابداران امریکا بود. هر دو کتاب، سواد اطلاعاتی را موضوعی مرتبط به حرفه کتابداری در آموزش و پرورش تلقی کردند. گزارش انجمن کتابداران امریکا، اهمیت دستیابی به سطح عالی سواد اطلاعاتی در جامعه را مورد تأکید قرار داده است و مهارت یادگیری با اتکا بر منابع اطلاعاتی را ضروری می‌داند (:4 309-314). تعریف این انجمن درباره سواد اطلاعاتی یکی از معتبرترین تعاریف است. در این تعریف آمده است: "برای اینکه فردی از نظر اطلاعاتی با سواد باشد، باید بتواند تشخیص دهد اطلاعات در چه زمانی مورد نیاز است و توانایی یافتن، ارزیابی، و استفاده مؤثر از آن را داشته باشد... . افراد دارای سواد اطلاعاتی کسانی هستند که آموخته باشند چگونه بیاموزند. آنها می‌دانند که چگونه یاد بگیرند، زیرا می‌دانند که دانش چگونه سازماندهی شده است و چگونه می‌توان اطلاعات مورد نیاز را پیدا کرد و از اطلاعات به‌گونه‌ای استفاده کرد که دیگران نیز بتوانند از آن بیاموزند. افراد دارای سواد اطلاعاتی برای یادگیری مادام‌العمر آمادگی دارند، چرا که همیشه می‌توانند اطلاعات مورد نیاز خود را پیدا کنند و از آن برای تصمیم‌گیری آگاهانه استفاده نمایند" (:4 315).

امروزه، وجود رایانه‌ها و منابع الکترونیکی و استفاده از آنها توسط کاربران کتابخانه‌ها، باعث شده سواد اطلاعاتی را "سواد اطلاعاتی دیجیتالی" نیز بنامند. سواد اطلاعاتی دیجیتالی توانایی ارزیابی، مکان‌یابی، ترکیب، و استفاده بهینه از اطلاعات و شبکه‌های ارتباطی و منابع الکترونیکی است (:2 461).

آموزش سواد اطلاعاتی. پیوند میان یادگیری و سواد اطلاعاتی، مؤسسات آموزشی را بر آن داشت تا به تلفیق آموزش این مهارت با برنامه‌های درسی خود بیندیشند. برخی صاحب‌نظران، مخالف جداسازی آموزش سواد اطلاعاتی از سایر برنامه‌های آموزشی هستند و معتقدند آموزش سواد اطلاعاتی باید بستر رشد و گسترش سایر الگوهای آموزشی باشد. عده‌ای نیز بر این عقیده‌اند که سواد اطلاعاتی به‌عنوان یک درس دانشگاهی قابل آموزش است و اهمیت مهارت‌های مرتبط با این مفهوم نیز ایجاب می‌کند که همچون سایر دروس در همه رشته‌های مختلف دانشگاهی تدریس شود (:3 232).

اهمیت سواد اطلاعاتی در حرفه کتابداری پذیرفته شده است و اعتقاد بر آن است که کتابداران می‌توانند در به‌وجود آوردن فراگیران مادام‌العمر نقش مهمی بر عهده گیرند (:4 316-317).

آموزش سواد اطلاعاتی از سطح ساده به پیشرفته عبارتند از:

1. آموزش با گرایش منابع اطلاعاتی. در این نوع آموزش، بر شناساندن منابع اطلاعاتی تأکید می‌شود و استفاده از کتاب به‌عنوان بهترین گزینه برای ارتقای سطح دانش فراگیران مورد تأکید است.

2. آموزش با گرایش نظام‌ها و خدمات اطلاعاتی. در این نوع، بر آموزش چگونگی استفاده از نظام‌های‌اطلاعاتی و ابزارهای کمکی آنها تأکید می‌شود و طی آن مهارت‌های کتابخانه‌ای به افراد آموخته می‌شود. این مرحله بخشی از آموزش اطلاعاتی است، به شرط آنکه نظام‌ها و خدمات به‌عنوان ابزار استفاده از اطلاعات مورد توجه قرار گیرند.

3. آموزش با گرایش آموزش کاربران. در این نوع تأکید بر کاربران و نیازهای آنان است، عبارت "هدایت کاربر"[9] جایگزین "آموزش کتابخانه‌ای"[10] می‌شود. در این نوع آموزش کاربر جزء ضروری آموزش اطلاعاتی است و انسان بخشی از نظام ذخیره و بازیابی اطلاعات است.

4. آموزش با گرایش تمرکز بر روی اطلاعات. با پذیرش این نکته که تمامی آنچه که آموزش اطلاعاتی در پی آن است خود اطلاعات است، مهارت‌های اطلاعاتی به‌عنوان بخش لاینفکی از مهارت‌های زندگی افراد تلقی می‌شوند و روی توانایی فرد در مقابله با محیط تأثیر می‌گذارند. توجه بسیار زیاد به مهارت‌های اطلاعاتی در برخی موارد موجب غفلت از سایر مراحل آموزش اطلاعاتی شده و در مواردی نیز دانش مربوط به ماهیت و وجود اطلاعات مورد بی‌توجهی قرار گرفته است (:7 76-77).

تمام مراحل فوق در آموزش اطلاعاتی حائز اهمیت است. طرح این چهار مرحله به مفهوم آن است که آموزش اطلاعاتی باید در سطوح مختلف و بسته به تقاضای محیط‌های اطلاعاتی افراد مختلف مورد توجه قرار گیرد. به بیان دیگر، محیط اطلاعاتی فرد در نهایت تعیین کننده سطح آموزش سواد اطلاعاتی است (:5 353-358).

دستورالعمل‌ها و استانداردهای سواد اطلاعاتی. انجمن کتابداران استرالیا، انجمن کتابخانه‌های آموزشگاهی امریکا، و انجمن کتابخانه‌های ملی و دانشگاهی انگلیس اقدام به تهیه استانداردها و دستورالعمل‌هایی برای آموزش، فراگیری، و سنجش مهارت‌های سواد اطلاعاتی کرده‌اند که مجموعه‌ای از آن به شرح زیر است: 1) تشخیص نیاز به اطلاعات؛ 2) تشخیص ویژگی و میزان اطلاعات موردنیاز؛ )3 توانایی دستیابی به اطلاعات موردنیاز به‌صورت مفید و مؤثر؛ 4) توانایی بهره‌گیری از راهبردهای جست‌وجو؛ 5) ارزیابی منتقدانه اطلاعات و منابع اطلاعاتی به‌دست آمده؛ 6) توانایی استفاده از اطلاعات برای رسیدن به هدفی خاص مانند حل مسئله؛ 7) توانایی مقایسه اطلاعات به‌دست آمده با دانش موجود و افزودن به دانش؛ 8) شناخت وظیفه اجتماعی خود در دسترسی به اطلاعات و استفاده از آن؛ 9) گردآوری، سازماندهی، و دسته‌بندی اطلاعات به‌دست آمده یا تولید شده؛ و 10) آگاهی از اینکه سواد اطلاعاتی پیش‌نیاز یادگیری مادام‌العمر است.

این توانایی‌ها نشان می‌دهد که سواد اطلاعاتی تنها مهارت نیست، بلکه یک روند فکری است که برای تقویت و شکل‌گیری آن باید به فرد آموزش داد (:1 199، 207).

انجمن کتابخانه‌های دانشگاهی و پژوهشی (اِی. سی. آر. ال.)[11] نیز در ژانویه 2000، استانداردها، شاخص‌های عملکرد، و بروندادهایی را برای اندازه‌گیری میزان برخورداری از توانایی‌های مربوط به سواد اطلاعاتی تصویب و منتشر کرد. این مجموعه از پنج استاندارد تشکیل شده که هر یک دارای چند شاخص عملکرد و تعدادی برونداد است.

در استاندارد نخست، این انجمن تأکید می‌کند دانش‌آموزی که از سواد اطلاعاتی برخوردار است ماهیت و گستره نیاز اطلاعاتی خود را تشخیص می‌دهد. برای این استاندارد 4 شاخص عملکرد و 17 حاصل نهایی تعریف شده است.

در استاندارد دوم، دانش‌آموز دارای سواد اطلاعاتی، به شیوه‌ای مؤثر و کارآمد به اطلاعات مورد نیاز دسترسی پیدا می‌کند. برای این استاندارد 5 شاخص عملکرد و 22 حاصل نهایی مشخص ارائه شده است.

در استاندارد سوم، تأکید می‌شود که دانش‌آموز دارای سواد اطلاعاتی به روش نقادّانه به ارزیابی اطلاعات گردآوری شده می‌پردازد و اطلاعات گزینش شده را با دانش پیشین خود تلفیق و نظام را ارزیابی می‌نماید. این استاندارد 7 شاخص عملکرد و 25 حاصل نهایی دارد.

استاندارد چهارم، به این می‌پردازد که فرد دارای سواد اطلاعاتی چگونه از اطلاعات استفاده مؤثر می‌کند. برای این استاندارد 3 شاخص و 10 حاصل نهایی معرفی شده است.

در استاندارد پنجم این مجموعه، به درک دانش‌آموز دارای سواد اطلاعاتی از محیط اقتصادی، قانونی، و اجتماعی پرداخته و یادآور شده است که چنین فردی به شیوه‌ای اخلاقی و قانونی به اطلاعات دسترسی پیدا می‌کند و از آن استفاده می‌نماید. این استاندارد 3 شاخص و 13 حاصل نهایی دارد.

در مجموع، انتشار این اثر را می‌توان گامی در جهت رفع نگرانی‌ها و دل‌مشغولی‌های صاحب‌نظران در مورد قابل اندازه‌گیری بودن درجه دستیابی به اهداف مشخص شده در برنامه‌های آموزشی سواد اطلاعاتی دانست (6).

سواد اطلاعاتی و آموزش کتابشناختی. پیوند مفهوم سواد اطلاعاتی با یادگیری رسمی باعث شده تا این مفهوم با علاقه و استقبال کتابداران روبه‌رو شود. کتابداران مفهوم سواد اطلاعاتی را برای توصیف نقش سنتی خود مناسب تشخیص داده‌اند و به این باور رسیده‌اند که تلاش در زمینه ارتقای سطح سواد اطلاعاتی افراد، در واقع ادامه تلاش‌های سنتی آنان در حرفه کتابداری است. بیشتر آنان نیز سواد اطلاعاتی را شکلی از آموزش کاربران، مهارت‌های کتابخانه‌ای، و یا حتی آموزش کتابخانه‌ای تلقی کرده‌اند (گرچه این دیدگاه به‌عنوان دیدگاهی تنگ‌نظرانه همواره مورد انتقاد قرار گرفته است).

ارتباط مفهوم سواد اطلاعاتی و آموزش کتابشناختی* در متون مختلفی مورد بحث قرار گرفته، اما در مورد این نکته که مفهوم سواد اطلاعاتی جامع‌تر یا روزآمدتر از آموزش کتابشناختی است اتفاق نظری صورت نگرفته است. آرپ بر این عقیده است که هیچ‌یک از این مفاهیم به خوبی تعریف نشده‌اند و سردرگمی امروزی اجتناب‌ناپذیر است. در عوض، وایت معتقد است که برخی اهداف مورد نظر در مفهوم سواد اطلاعاتی اهدافی هستند که در آموزش کتابشناختی نیز پذیرفته شده‌اند. رادر و کونز بر این عقیده‌اند که این دو مفهوم کاملا متمایز هستند و وجه تمایز آنها نیز در این است که آموزش کتابشناختی پاسخی مربوط به موقعیتی خاص است، در حالی‌که سواد اطلاعاتی به یادگیری مادام‌العمر اشاره دارد که به‌واسطه آموزش افراد برای استفاده مؤثر از اطلاعات و ارزیابی آن کسب می‌شود. رادر معتقد است که این دو مفهوم نباید به‌عنوان دو مفهوم جایگزین یا رقیب تلقی شوند، بلکه سواد اطلاعاتی را باید به‌عنوان مفهومی گسترده‌تر تلقی کرد و آموزش کتابشناختی جزئی از آن است. کاران معتقد است سواد اطلاعاتی مفهومی کل‌نگر است و برای متخصصان اطلاع‌رسانی نقش‌های متعددی قائل است.

اسنیولی[12] و کوپر کاربرد مفهوم سواد اطلاعاتی را در متن آموزش کتابداری مورد بررسی قرار داده‌اند و به این نتیجه رسیده‌اند که علی‌رغم وجود اختلاف نظرهایی در باب این مفهوم، که عمدتآ ناشی از عناصر کلی‌تر و خارج از حیطه موضوعی آن است، می‌توان به نظر واحدی در باب توصیف گرایش‌های رایج در آموزش کتابخانه‌ای دست یافت. آنان اشاره می‌کنند که این موضوع به خلق نوع جدیدی از آموزش کتابخانه‌ای می‌انجامد که می‌تواند جایگزین آموزش‌های سنتی شود. آنان در مطالعه خود واژه‌های دیگری را پیشنهاد می‌کنند، اما هیچ یک از آنها را، به دلایل متفاوت، مناسب تشخیص نمی‌دهند و در پایان چنین نتیجه‌گیری می‌کنند که مفهوم سواد اطلاعاتی هم دقیق و هم روشن است و با نقش بی همتای کتابخانه‌ها نیز همخوانی دارد.

باودن نیز معتقد است که عبارت سواد اطلاعاتی را نباید برای توصیف آموزش شیوه استفاده از منابع اطلاعاتی یا دستیابی به مهارت‌های مرتبط با سواد رایانه‌ای و یا فرایندهای مربوط به جمع‌آوری و ارزیابی اطلاعات مورد استفاده قرار داد. این واژه باید مختص برنامه‌هایی باشد که کاربران را قادر می‌سازند مسیر خود را در غوغای دانش‌های موجود پیدا کنند (:3 237).

سواد اطلاعاتی و متخصصان کتابداری و اطلاع‌رسانی. متون دهه 1990 نشان می‌دهد کتابداران در تمامی دنیا، چه در حیطه کار عملی و چه در نقش آموزش‌دهندگان در مدارس کتابداری، بسیار تلاش کرده‌اند تا در حرکت به سمت مفهوم سواد اطلاعاتی برای حرفه خود نقشی فعال داشته باشند. همچنین آنان تلاش می‌کنند تا این مفهوم را در رأس فعالیت‌های حرفه‌ای خود قرار دهند و بیشتر تمایل دارند تا به گسترش این مفهوم در کتابخانه‌های عمومی بپردازند.

گردهمایی ملی سواد اطلاعاتی[13] در نتیجه گزارشی که انجمن کتابداران امریکا منتشر کرد، با هدف هماهنگ کردن فعالیت‌های مربوط به ارتقای سواد اطلاعاتی تشکیل شد. هدف از این گردهمایی، تشکیل گروه‌هایی برای بحث درباره مسائل مختلف مربوط به سواد اطلاعاتی و مطرح کردن این مفهوم در میان دانشگاهیان بود. این گردهمایی در نظر داشت تا این مفهوم را به‌عنوان بخش جدایی‌ناپذیری از مفهوم سواد مطرح کند.

در بحث مربوط به ارتباط میان سواد اطلاعاتی و متخصصان کتابداری و اطلاع‌رسانی،صاحب‌نظران دیدگاه‌های نظری متفاوتی ارائه کرده‌اند. مُرداک می‌گوید: "این دیدگاه که سواد اطلاعاتی را ابزاری تلقی می‌کند که کاربران کتابخانه را قادر می‌سازد تا نیاز اطلاعاتی خود را تشخیص دهند و اطلاعات مورد نظر خود را بیابند، ارزیابی کنند، و مدیریت نمایند، باعث می‌شود که آموزش مهارت‌های مرتبط با سواد اطلاعاتی در حیطه کار کتابداران قرار گیرد و آنان با چالش‌های جدی مواجه شوند".

برئوور[14] بیان می‌کند کتابداران تجربیات مفیدی در آموزش سواد اطلاعاتی دارند و منابع با ارزشی برای آموزش این مهارت محسوب می‌شوند. برویک[15] نیز پیوند مشخصی میان سواد اطلاعاتی و کار مبتنی بر استناد برقرار می‌کند و معتقد است چنانچه آموزش سواد اطلاعاتی وظیفه کتابداران گردد، سؤالات مشخصی در جهت اعتلای این مفهوم از سوی کتابداران مطرح خواهد شد؛ پرسش‌هایی مانند اینکه شما چگونه به این نتیجه رسیدید، برای گفته خود چه شاهدی دارید، و سؤالات مشابه دیگر. گرچه این ارتباط در بافت ویژه آموزش سواد اطلاعاتی در دانشکده‌ها مطرح شده است، اما به نظر می‌رسد در هر بافت مشابه دیگری نیز مصداق داشته باشد (:3 242-243).

مآخذ: )1 پریرخ، مهری؛ عباسی، زهره. "آموزش سواد اطلاعاتی؛ روش‌ها و راهبردها". در آموزش استفاده‌کنندگان و توسعه سواد اطلاعاتی در کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی (مجموعه مقاله‌ها). به کوشش رحمت‌الله فتاحی. مشهد: سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، 1383، ص 197-214؛ )2 صمیعی، میترا. "امکان‌سنجی ایجاد آموزش مجازی سواد اطلاعاتی در اینترنت". در آموزش استفاده‌کنندگان و توسعه سواد اطلاعاتی در کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی (مجموعه مقاله‌ها). به کوشش رحمت‌الله فتاحی. مشهد: سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، ،1383 ص 459-؛477

3) Bawden, David. "Information and Digital Literacies: A Review of Concepts". Journal of Documentation. Vol. 57, No.2 (2001):218-259; 4) Behrens, Shirley J. "A Conceptual Analysis and Historical Overview of Information Literacy". College and Research Libraries. Vol. 55, No. 4 (1994): 309- 322; 5) Idem. "Literacy and the Evolution Towards Information Literacy: an Exploratory Study". South African Journal of Library and Information Science. Vol. 58, No.4 (1990): 353-358; 6) "Information Literacy Standards for Higher Education", 2000. [On-line]. Available: http://www. ala.org/ acrl/ ilcostan.html. [30 Nov.2001]; 7) Marais, J.J. "Evolution of Information Literacy as Product of Information Education". South African Journal of Library and Information Science. Vol. 60, No.2 (1992): 75-79.

فاطمه ناهید طباطبایی

بازنویسی میترا صمیعی


.[1] Information Literacy

.[2] Paul Zukrowski

 

منبع :http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/%D8%B3%D9%88%D8%A7%D8%AF%20%D8%A...

.[3] National Commission on Libraries and InformationScience (NCLIS)

.[4] Lee Burchinal

.[5] Information Industry Association

.[6] Carol Kuhlthau

.[7] Library literacy

.[8] E. Gordon Gee

.[9] User Instruction

.[10] Library Education

.[11] Association of College and Research Libraries (ACRL)

.[12] Snavely

.[13] National Forum on Information Literacy

.[14] Brouwer

.[15] Breivik

 

نظر شما

Image CAPTCHA